What Happens If a Chief Minister Resigns? Assembly Dissolution & Rules/murthyadvise.blogspot.com

 అంశం: భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా లేదా మరణం వల్ల మంత్రిమండలిపై మరియు విధానసభ (అసెంబ్లీ) మనుగడపై పడే ప్రభావం ఏమిటి? ఒక ముఖ్యమంత్రి స్వచ్ఛందంగా రాజీనామా చేయడం వల్ల అసెంబ్లీ రద్దయిన చారిత్రక ఉదాహరణలను చూద్దాం.

     

పార్లమెంటరీ తరహా ప్రభుత్వంలో కేవలం మంత్రిమండలికి అధిపతి మాత్రమే కాదు, ఆయన "సమానులలో ప్రథముడు" (ప్రైమస్ ఇంటర్ పరేస్) మరియు "మంత్రిమండలి అర్చీ కి కీలక రాయి" (కేబినెట్ ఆర్చ్ కీస్టోన్). అందువల్ల, ముఖ్యమంత్రి పదవికి జరిగే ఏ చిన్న మార్పైనా మొత్తం మంత్రిమండలి మరియు శాసనసభ మనుగడను శాసిస్తుంది.

     భారత రాజ్యాంగం రాష్ట్ర స్థాయిలో బ్రిటీష్ పార్లమెంటరీ తరహా బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వ విధానం అమలుపరుస్తుంది. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 163 మరియు 164 రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక వర్గం గురించి వివరిస్తుంది. 

ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా / మరణం – రాజ్యాంగపరమైన ప్రభావాలు:

     రాజ్యాంగ నిబంధనలు మరియు పార్లమెంటరీ సాంప్రదాయాల ప్రకారం ముఖ్యమంత్రి స్థానంలో ఖాళీ ఏర్పడితే (రాజీనామా / మరణం వల్ల) కింది పరిణామాలు సంభవిస్తాయి:

మంత్రిమండలి రద్దు: 

     ఆర్టికల్ 164(1) ప్రకారం ముఖ్యమంత్రి సిఫార్సుపైనే గవర్నర్ ఇతర మంత్రులను నియమిస్తారు. ముఖ్యమంత్రి పదవి మంత్రిమండలికి కేంద్రబిందువు కాబట్టి, ఆయన రాజీనామా చేసినా లేదా మరణించినా మంత్రిమండలి స్వయంచాలకంగా (ఆటోమెటిక్) రద్ధవుతుంది.

కేర్ టేకర్ (తాత్కాలిక) ప్రభుత్వం: 

     కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పడే వరకు లేదా ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు జరిగే వరకు ప్రస్తుత ముఖ్యమంత్రి 'కేర్ టేకర్' గా కొనసాగాల్సిందిగా గవర్నర్ కోరవచ్చు.

తాత్కాలిక నియామకాలు: 

     ముఖ్యమంత్రి హఠాత్తుగా మరణిస్తే మరియు అధికార పక్షానికి తక్షణ నాయకుడు, గవర్నర్ తన విచక్షణాధికారంతో సీనియర్ మంత్రిని తాత్కాలిక ముఖ్యమంత్రిగా నియమించవచ్చు (ఇలాంటి పరిస్థితి గతంలో కేంద్ర ప్రభుత్వానికి వచ్చింది, గుల్జారీలాల్ నందా రెండుసార్లు తాత్కాలిక ప్రధానిగా పనిచేశారు.)

ముఖ్యమంత్రి రాజీనామాతో అసెంబ్లీ రద్దవుతుందా? (చారిత్రక విశ్లేషణ):

     ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా చేసిన ప్రతిసారీ అసెంబ్లీ రద్దు అవసరం లేదు. అధికార పార్టీకి స్పష్టమైన మెజారిటీ ఉండి, వారు మరొక నాయకుడిని ఎన్నుకుంటే కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పడుతుంది. కానీ, ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా చేస్తూ అసెంబ్లీని రద్దు చేయడం లేదా గవర్నర్‌కు సిఫార్సు చేస్తే ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వం సాధ్యం కాకపోతే అసెంబ్లీ రద్దవుతుంది.

     ముఖ్యమంత్రి స్వచ్ఛందంగా రాజీనామా చేసి, ముందస్తు ఎన్నికలకు వెళ్లడం లేదా రాజకీయ సంక్షోభం వల్ల అసెంబ్లీ రద్దయిన సందర్భాలు:

1. తెలంగాణ (2018) – ముందస్తు ఎన్నికల వ్యూహం:

     నేపథ్యం: నాడు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న కె. చంద్రశేఖర్ రావు (KCR) తన పదవీకాలం మరో తొమ్మిది నెలలు ఉండగానే, సెప్టెంబర్ 2018లో స్వచ్ఛందంగా ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు.

     పరిణామం: రాజీనామాతో పాటు అసెంబ్లీని రద్దు చేయాలని ఆయన మంత్రిమండలిలో తీర్మానం చేసి గవర్నర్‌కు సమర్పించారు. గవర్నర్ దాన్ని ఆమోదించడంతో అసెంబ్లీ రద్దయింది. తదనంతరం డిసెంబర్ 2018లో ముందస్తు ఎన్నికలు జరిగాయి.

2. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014) – రాష్ట్ర విభజన సంక్షోభం:

     నేపథ్యం: ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం (తెలంగాణ బిల్లు) పార్లమెంట్‌లో ఆమోదం పొందినందుకు నిరసనగా నాటి ముఖ్యమంత్రి ఫిబ్రవరి 2014లో తన పదవికి స్వచ్ఛందంగా రాజీనామా చేశారు.

     పరిణామం: ఆ సమయంలో ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసే పరిస్థితి లేకపోవడంతో, కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆర్టికల్ 356 ప్రకారం రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన విధించింది మరియు శాసనసభను రద్దు/సుప్తచేతనావస్థ (సస్పెండ్ చేసిన యానిమేషన్) లో ఉంచింది. జూన్ 2014లో విభజన ప్రక్రియ పూర్తయ్యే వరకు ఇదే పరిస్థితి కొనసాగుతోంది.

3. గుజరాత్ (2002) – నరేంద్ర మోదీ ముందస్తు వ్యూహం:

     గోద్రా అల్లర్లు అనంతర పరిణామాల నేపథ్యంలో నాటి ముఖ్యమంత్రి నరేంద్ర మోదీ జూలై 2002లో తన పదవికి రాజీనామా చేసి , అసెంబ్లీని రద్దు చేయమని గవర్నర్‌కు సిఫార్సు చేశారు.

     పరిణామం: గవర్నర్ అసెంబ్లీని రద్దు చేశారు, ఆ తర్వాత డిసెంబర్ 2002లో ఎన్నికలు జరిగాయి.

గవర్నర్ పాత్ర మరియు ఆర్టికల్ 174(2)(బి):

     రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 174(2)(బి) ప్రకారం గవర్నర్‌కు అసెంబ్లీని రద్దు చేసే అధికారం ఉంది. అయితే సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (ముఖ్యంగా SR బొమ్మ - యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 1994) ప్రకారం కొన్ని పరిమితులు ఉన్నాయి:

     మెజారిటీ ఉన్న ముఖ్యమంత్రి అసెంబ్లీని రద్దు చేయమని కోరితే గవర్నర్ సాధారణంగా నిరాకరించలేరు.

     కానీ, సభలో మెజారిటీ కోల్పోయిన ముఖ్యమంత్రి అసెంబ్లీ రద్దుకు సిఫార్సు చేస్తే, గవర్నర్ దానికి కట్టుబడవలసిన అవసరం లేదు. ఆయన ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వం ఏర్పాటుకు ఉన్న అవకాశాలను పరిశీలించాలి.

     భారత రాజ్యాంగ నిబంధనల ప్రకారం ముఖ్యమంత్రి పదవి అనేది కేవలం ఒక వ్యక్తికి సంబంధించినది కాదు, అది మొత్తం ప్రభుత్వ మనుగడకు మూలస్తంభం. 

     ముఖ్యమంత్రి స్వచ్ఛంద రాజీనామా అనేది కొన్నిసార్లు రాజకీయ వ్యూహాలలో భాగంగా ముందస్తు ఎన్నికల సంక్షోభం (నైతిక లేదా ఇతర కారణాల వల్ల) జరుగుతుంది. 

    ఏదేమైనప్పటికీ, ప్రజాస్వామ్య సూత్రాల ప్రకారం ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వం సాధ్యం కానప్పుడు ఆర్టికల్ 174 మరియు ఆర్టికల్ 356 (రాష్ట్రపతి పాలన) ల ద్వారా అసెంబ్లీ రద్దు మరియు తిరిగి 6 నెలల లోపు ఎన్నికల నిర్వహణ అనివార్యమవుతుంది.