Indian Council of Ministers: Constitutional Articles 74, 75, 163, 164 & 91st Amendment Impact/murthyadvise.blogspot.com

 

భారతదేశంలో మంత్రిమండలి వర్గీకరణ – రాజ్యాంగ నిబంధనలు - ఒక విశ్లేషణ:

    

      రాజ్యాంగంలోని 74, 75 అధికరణలు కేంద్రంలోనూ, 163, 164 అధికరణలు రాష్ట్రాలలో మంత్రిమండలి ఏర్పాటు, బాధ్యతలను వివరిస్తాయి. 

     భారత రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్ 74 మరియు ఆర్టికల్ 163 అత్యంత కీలకమైనవి. ఇవి కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర స్థాయిలలోని ప్రభుత్వ పనితీరును, అలాగే రాష్ట్రపతి మరియు గవర్నర్ల అధికార పరిధిని నిర్దేశిస్తుంది.

     వీటి గురించి సులభంగా, స్పష్టంగా కింద వివరించడమైనది:

ఆర్టికల్ 74: కేంద్ర ప్రభుత్వం (రాష్ట్రపతి - ప్రధానమంత్రి):

     ఆర్టికల్ 74 కేంద్ర స్థాయిలో మంత్రుల మండలి రాష్ట్రపతికి సహాయం మరియు సలహాలు అందించడం గురించి వివరణ ఇస్తుంది.

     ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన ఒక మంత్రుల మండలి దేశ పరిపాలనలో రాష్ట్రపతికి సహాయం మరియు సలహాలు అందిస్తారు.

     42వ మరియు 44వ రాజ్యాంగ సవరణల ప్రకారం, మంత్రుల మండలి ఇచ్చే సలహా ప్రకారం మాత్రమే రాష్ట్రపతి నిర్ణయాలు తీసుకోవాలి.

     మంత్రుల మండలి పంపిన సలహా రాష్ట్రపతి ఒకసారి మాత్రమే పునరాలోచనకు వెనక్కి పంపవచ్చు. కానీ, ఆ మండలి మళ్లీ అదే సలహాను పంపితే, రాష్ట్రపతి దానికి ఖచ్చితంగా నిర్ణయం తీసుకోవాల్సి ఉంటుంది.

     మంత్రులు రాష్ట్రపతికి ఎలాంటి సలహా ఇచ్చారు అని ఏ కోర్టులోనూ ప్రశ్నించడానికి వీల్లేదు.

ఆర్టికల్ 163: రాష్ట్ర ప్రభుత్వం (గవర్నర్ - ముఖ్యమంత్రి):

     ఆర్టికల్ 163 రాష్ట్ర స్థాయిలో మంత్రుల మండలి గవర్నర్‌కు సహాయం మరియు సలహాలు అందించడం గురించి వివరణ ఇస్తుంది.

     ముఖ్యమంత్రి అధ్యక్షతన ఉండే రాష్ట్ర మంత్రుల మండలి, రాష్ట్ర పరిపాలనలో గవర్నర్‌కు సహాయం మరియు సలహాలు అందజేస్తారు.

గవర్నర్ విచక్షణాధికారాలు: రాజ్యాంగం ప్రకారం గవర్నర్ కొన్ని విషయాలలో తన సొంత విచక్షణతో (మంత్ర మండలి సలహా లేకుండా) నిర్ణయాలు తీసుకోవచ్చు. ఈ విషయంలో ఆర్టికల్ 74 కంటే ఆర్టికల్ 163 భిన్నమైనది.

గవర్నర్ నిర్ణయమే ఫైనల్: ఏదైనా ఒక విషయం గవర్నర్ విచక్షణాధికారాల కిందికి వస్తుందా లేదా అనే సందేహం వస్తే, గవర్నర్ తీసుకునే నిర్ణయమే తుది నిర్ణయం అవుతుంది. దానిని కోర్టులో సవాలు చేయలేరు.

కోర్టుల జోక్యం ఉండదు: రాష్ట్ర మంత్రులు గవర్నర్‌కు ఎలాంటి సలహా ఇచ్చారనేది కూడా ఏ కోర్టుకు రాదు.

     భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 75 మరియు ఆర్టికల్ 164 కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర స్థాయిలలో మంత్రుల నియమ నిబంధనలు, వారి బాధ్యతలు మరియు అర్హతల గురించి స్పష్టంగా వివరిస్తుంది. వీటి గురించిన పూర్తి వివరాలు కింద ఇవ్వబడ్డాయి.

ఆర్టికల్ 75 కేంద్ర మంత్రుల గురించిన నిబంధనలు:

     కేంద్ర ప్రభుత్వంలోని ప్రధానమంత్రి మరియు ఇతర మంత్రుల నియామకం, బాధ్యతలను వివరిస్తుంది. ప్రధానమంత్రిని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు ఇతర మంత్రులను కూడా రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.

     అయితే మంత్రుల సంఖ్య పరిమితి అనేది 91వ రాజ్యాంగ సవరణ (2003) ప్రకారం, లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్య మంత్రుల సంఖ్య (ప్రధానమంత్రితో కలిపి) 15% కంటే ఎక్కువ ఉండకూడదు.

     ఈ మంత్రులు రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంతవరకే పదవిలో కొనసాగుతారు. మంత్రుల మండలి మొత్తం ఉమ్మడిగా లోక్‌సభకు బాధ్యత వహిస్తుంది. లోక్‌సభలో అవిశ్వాస తీర్మానం నెగ్గితే ప్రభుత్వం మొత్తం రాజీనామా చేయాలి.

     మంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేసిన వ్యక్తి పార్లమెంట్‌లో (లోక్‌సభ / రాజ్యసభ) సభ్యుడు కాకపోతే, 6 నెలల లోపు ఏదో ఒక సభకు ఎన్నికవ్వాలి, లేకపోతే మంత్రి పదవి కోల్పోతారు.

ఆర్టికల్ 164 రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలోని ముఖ్యమంత్రి మరియు రాష్ట్ర మంత్రుల నియామకం, బాధ్యతలను వివరిస్తుంది:

     ముఖ్యమంత్రిని గవర్నర్ నియమిస్తారు. ముఖ్యమంత్రి సలహా మేరకు ఇతర మంత్రులను కూడా గవర్నర్ నియమిస్తారు.

ప్రత్యేక నిబంధన: బీహార్, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశా మరియు జార్ఖండ్ రాష్ట్రాల్లో గిరిజన సంక్షేమం కోసం ఒక ప్రత్యేక మంత్రి ఖచ్చితంగా ఉండాలి.

     అయితే రాష్ట్ర అసెంబ్లీ (శాసనసభ) మొత్తం సభ్యుల సంఖ్య మంత్రుల సంఖ్య (ముఖ్యమంత్రితో కలిపి) 15% కంటే ఎక్కువ ఉండకూడదు. అలాగే, రాష్ట్రంలో మంత్రుల సంఖ్య 12 కంటే తక్కువ ఉండకూడదు.

     వీరంతా గవర్నర్ విశ్వాసం ఉన్నంతవరకే పదవిలో ఉంటారు మరియు రాష్ట్ర మంత్రుల మండలి ఉమ్మడి రాష్ట్ర శాసనసభకు (అసెంబ్లీ) బాధ్యత వహిస్తుంది.

     శాసనసభ లేదా శాసనమండలిలో సభ్యుడు కాని వ్యక్తి మంత్రి అయితే, 6 నెలల లోపు ఖచ్చితంగా ఏదో ఒక సభకు ఎన్నికవ్వాలి.

     ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో కార్యనిర్వహక శాఖ (ఎగ్జిక్యూటివ్) జవాబుదారీతో పనిచేయడానికి, రాజకీయ స్థిరత్వాన్ని కాపాడటానికి రాజ్యాంగ సవరణలు, న్యాయస్థానాల తీర్పులు అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషిస్తాయి. రాష్ట్ర అసెంబ్లీలో కేంద్ర పరిపాలన విభాగాలలో మంత్రుల సంఖ్య, ఎన్నిక విధానం, వాటిని ప్రభావితం చేసే 91వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం మరియు కోర్ట్ కేసులను ఒకసారి పరిశీలించండి……

1. జీవితకాల క్యాబినెట్ హోదా వివాదం – గోవా ఉదంతం & కోర్టు తీర్పు:

     గతంలో గోవా మాజీ ముఖ్యమంత్రి, కాంగ్రెస్ సీనియర్ నేత వరుసగా 11 సార్లు ఎమ్మెల్యేగా గెలిచిన సందర్బంగా 2022లో అప్పటి గోవాలోని బిజెపి ప్రభుత్వం ఆయనకు "జీవితాంతం క్యాబినెట్ మంత్రి హోదా" (జీవితకాల క్యాబినెట్ హోదా) కల్పిస్తూ నిర్ణయం తీసుకుంది.

     అయితే ఈ నిర్ణయాన్ని సవాలు చేస్తూ బొంబాయి హైకోర్టు (గోవా బెంచ్) లో పిల్ (PIL) దాఖలైంది. ఈ విషయం పై న్యాయస్థానం మరియు రాజ్యాంగ నిపుణుల భారత రాజ్యాంగంలో ఎక్కడా "జీవితకాల మంత్రి" అనే పదవి లేదా హోదా లేదు. జీవించి ఉన్నంత కాలం ఒకరికి క్యాబినెట్ హోదా ఇస్తే, అది మంత్రిమండలి పరిమితిని ఉల్లంఘించినట్లే అవుతుంది. అధికారంలో లేని వ్యక్తికి క్యాబినెట్ మంత్రితో సమానంగా జీతభత్యాలు, బంగ్లా, సిబ్బంది, కారు వంటి సౌకర్యాలు కల్పించడం లాంటివి ప్రజాధనాన్ని వృధా చేయడమే అవుతుంది.

     కావున కోర్టులో ఈ అంశం చర్చకు వచ్చినప్పుడు, రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం లేదా విపక్ష నేతలను లొంగదీసుకోవడానికి ఇలాంటి హోదాలు ఇవ్వడం రాజ్యాంగ స్ఫూర్తికి విరుద్ధమని చెప్పింది. మంత్రి పదవి అనేది ప్రజల చేత ఎన్నుకోబడిన సభ ఉన్నంత వరకు ఉంటుంది కానీ జీవితకాలం కాదు.

2. 91వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (2003) – ముఖ్యాంశాలు:

     రాజకీయ స్వార్థం కోసం "జంబో మంత్రిమండలి" (పెద్ద సంఖ్యలో మంత్రులను నియమించడం) ఏర్పాటు చేయడాన్ని అరికట్టడానికి పార్టీ ఫిరాయింపులను నిరోధించడానికి 2003లో 91వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం వచ్చింది.

ఈ చట్టం ప్రకారం.....

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 75(1A): 

     ప్రధానమంత్రితో కలిపి కేంద్ర మంత్రిమండలి మొత్తం సంఖ్య లోక్‌సభ (దిగువ సభ) మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో 15% మించకూడదు.

రాష్ట్రాలలో పరిమితి (ఆర్టికల్ 164(1A)): 

     ముఖ్యమంత్రితో కలిపి రాష్ట్ర మంత్రిమండలి సంఖ్య ఆ రాష్ట్ర విధానసభ (దిగువ సభ) మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో 15% మించకూడదు.

కనీస సంఖ్య: చిన్న రాష్ట్రాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని, రాష్ట్ర మంత్రిమండలి కనీస సంఖ్య 12 కంటే తక్కువ ఉండకూడదు.

అనర్హత వేటు (వ్యతిరేక ఫిరాయింపు): 

     10వ షెడ్యూల్ ప్రకారం పార్టీ ఫింపుల కారణంగా అనర్హత వేటుకు గురైన ఏ సభ్యుడైన మంత్రి పదవి చేపట్టడానికి అర్హుడు కాడు.

3. మంత్రిమండలి లెక్కింపు – మొదటి సభ (రాజ్య సభ) సభ్యుల స్థానం ఏమిటి:

     మంత్రి పరిమితిని లెక్కించేటప్పుడు దిగువ సభమండలి, సభ అనే తేడా లేకుండా మంత్రులందరినీ లెక్కిస్తారు.

    ఒక వ్యక్తి లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ (ఎగువ సభ) వాటిలో దేనిలోనైనా మంత్రిగా నియమితులు కావచ్చు.

     కానీ, 91వ రాజ్యాంగ సవరణ ప్రకారం 15% పరిమితిని దేని ఆధారంగా లెక్కిస్తారంటే! కేవలం దిగువ సభ (లోక్‌సభ) మొత్తం స్థానాల సంఖ్యపై మాత్రమే 15% లెక్కిస్తారు.

ఉదాహరణకు లోక్‌సభ స్థానాలు 543 ఉంటే, అందులో 15% అంటే 81 మంది మంత్రులు ఉండవచ్చు. ఈ 81 మంది మంత్రులలో రాజ్యసభ (ఎగువ సభ) నుండి ఎన్నికైన మంత్రులు కూడా కలిసి ఉంటారు. రాజ్యసభ సభ్యులను విడిగా లెక్కించారు, వారిని కూడా ఈ 81 మంది పరిమితిలోనే చేర్చాలి.

4. కేంద్ర ప్రభుత్వంలో మూడంచెల మంత్రిమండలి – తేడాలు మరియు విధులు:

     రాజ్యాంగంలో "కౌన్సిల్ ఆఫ్ మినిస్టర్స్" (మంత్రిమండలి) అని ఉంటుంది. పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం కేంద్ర మంత్రులను మూడు రకాలుగా విభజించారు:

1. క్యాబినెట్ మంత్రులు (క్యాబినెట్ మంత్రి)  

    వీరు ప్రభుత్వంలో అత్యంత కీలకమైన శాఖలకు (హోం, రక్షణ, ఆర్థిక, విదేశాంగ) అధిపతులు.

     ప్రభుత్వ విధాన నిర్ణయాలు తీసుకునే అత్యున్నత అధికార సంస్థ (క్యాబినెట్) సమావేశాల్లో వీరు తప్పనిసరిగా పాల్గొంటారు.

2. సహాయ మంత్రులు - స్వతంత్ర హోదా (రాష్ట్ర మంత్రులు - స్వతంత్ర బాధ్యతలు)

     వీరు క్యాబినెట్ కాకుండా చిన్న శాఖలకు స్వతంత్రంగా వ్యవహరిస్తున్నారు.

     వీరు క్యాబినెట్ సమావేశాలకు సాధారణంగా హాజరుకానున్నారు, కానీ వీరి శాఖకు సంబంధించిన అంశాలు ఆహ్వానం మేరకు వస్తారు.

3. సహాయ మంత్రులు (రాష్ట్ర మంత్రులు)

     వీరికి స్వతంత్ర శాఖలు ఉండవు. క్యాబినెట్ మంత్రులకు సహాయకులుగా పనిచేస్తారు.

     పెద్ద పెద్ద శాఖల భారాన్ని పంచుకోవడానికి వీరు ఉపయోగపడతారు.

(గమనిక: గతంలో 'డిప్యూటీ మినిస్టర్లు' కూడా ఉండేవారు, వీరు క్యాబినెట్ లేదా సహాయ మంత్రులకు పరిపాలన, పార్లమెంటరీ విధుల్లో సహాయపడేవారు. కానీ ప్రస్తుత రోజుల్లో డిప్యూటీ మినిస్టర్ల నియామకం దాదాపు జరగడం లేదు.)

5. రాష్ట్రాలలో కేవలం క్యాబినెట్ మంత్రులే ఎందుకు ఉంటారు?

     కేంద్రంతో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల పరిపాలన పరిధి, భౌగోళిక విస్తీర్ణం మరియు శాఖల సంఖ్య పరిమితంగా ఉంటాయి.

     రాష్ట్ర శాసనసభల సంఖ్య తక్కువగా ఉండటం వల్ల 15% నిబంధన ప్రకారం రాష్ట్ర మంత్రిమండలి పరిమాణం చాలా తక్కువగా ఉంటుంది (ఉదాహరణకు వంద మంది లోపు లేదా గోవా లాంటి రాష్ట్రాల్లో కేవలం 12 మంది మాత్రమే).

     ఇంత చిన్నమండలి ఉన్నప్పుడు మళ్లీ అందులో సహాయ మంత్రులు, మంత్రి డిప్యూటీ మంత్రులు అని విభజించడం వల్ల పరిపాలనాపరమైన ఇబ్బందులు వస్తాయి. అందుకే రాష్ట్రాలలో దాదాపు మంత్రులందరికీ క్యాబినెట్ హోదా ఇచ్చి నేరుగా శాఖల బాధ్యతలు అప్పగిస్తారు. కొన్ని పెద్ద రాష్ట్రాల్లో (ఉదాహరణకు ఉత్తరప్రదేశ్) అరుదుగా సహాయ మంత్రులు, అత్యధిక రాష్ట్రాలు క్యాబినెట్ మంత్రుల విధానాన్నే అనుసరిస్తాయి.

ముగింపు 

     91వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం భారత రాజకీయ వ్యవస్థలో "అధికార వినియోగానికి" మరియు "రాజయ దుర్వినియోగం కోసం జరిపే పదవుల పంపకానికి" అడ్డుకట్ట వేసిన ఒక చరిత్రాత్మక సంస్కరణ. ప్రజాస్వామ్యంలో రాజ్యాంగబద్ధమైన పదవులు అనేవి ప్రజలకు సేవ చేయడానికి చట్టసభల ద్వారా లభించే తాత్కాలిక బాధ్యతలు తప్ప, అవి ఒక వ్యక్తిగత పురస్కారాలు లేదా "జీవితకాల హోదాలు" కావు అనే పరిశీలన గోవా ఉదంతాలు స్పష్టంగా ఉన్నాయి. 

     పరిపాలనలో పారదర్శకత, ఆర్థిక క్రమశిక్షణ, మరియు రాజ్యాంగ నిబంధనల పట్ల నిబద్ధత ఉన్నప్పుడే ఆదర్శవంతమైన సుపరిపాలన (గుడ్ గవర్నెన్స్) సాధ్యమవుతుంది.