Speaker and Deputy Speaker: Elections, Issues & Landmark Supreme Court Judgments/murthyadvise.blogspot.com

 

లోక్‌సభ స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ వ్యవస్థ, రాజ్యాంగ – సవాళ్లు & పరిష్కారాలు:

     భారత పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంలో లోక్‌సభ స్పీకర్ (సభాధిపతి) పదవి అత్యున్నతమైనది. సభ సక్రమంగా సాగడానికి, రాజ్యాంగ నిబంధనలు అమలు కావడానికి స్పీకర్ వ్యవస్థ వెన్నెముక వంటిది. 

     అయితే, ఇప్పుడు జరుగుతున్న నాటకీయ రాజకీయ వ్యవహారాల్లో ప్రస్తుత స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవులు తీవ్ర చర్చనీయాంశాలుగా మారాయి.

1. స్పీకర్ ఎన్నికల చరిత్ర (1952 – 2024)

     స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి సాధారణంగా లోక్‌సభ స్పీకర్‌ను ఏకగ్రీవంగా (ఏకాభిప్రాయం) ఎన్నుకోవడం సాంప్రదాయకంగా వస్తోంది. కానీ, భారత పార్లమెంటరీ చరిత్రలో మొత్తం 4 సార్లు మాత్రమే స్పీకర్ పదవికి ప్రత్యక్షంగా ఓటింగ్ (ఎన్నికలు) జరిగింది.

1952 (1వ లోక్‌సభ): జి.వి. మౌలాలంకర్ (GV Mavalankar) వర్సెస్ శాంతారామ్ మోరే

1967 (4వ లోక్‌సభ): నీలం సంజీవరెడ్డి వర్సెస్ తెన్నేటి విశ్వనాథం

1976 (5వ లోక్‌సభ): బలిరామ్ భగత్ వర్సెస్ జగన్నాథ్‌రావు జోషి 

2024 (18వ లోక్‌సభ): ఓం బిర్లా (NDA) వర్సెస్ కె. సురేష్ (INC కూటమి)

2. ఎన్నిక విధానం & రాజ్యాంగ నిబంధనలు (ఆర్టికల్ 93): 

     భారత దేశంలోని ఆర్టికల్ 93 ప్రకారం, కొత్త లోక్‌సభ ఏర్పాటు తర్వాత సభ్యులు తమలో ఒకరిని స్పీకర్‌గా, మరొకరిని డిప్యూటీ స్పీకర్‌గా త్వరగా ఎన్నుకోవాలి.

     స్పీకర్ ఎన్నిక తేదీని భారత రాష్ట్రపతి నిర్ణయించిన అనంతరం ఆ రోజున సభకు హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల సాధారణ మెజారిటీతో ఎన్నికవుతారు. 

     లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఉన్న ఎవరైనా స్పీకర్ లేదా డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవులకు పోటీ చేయవచ్చు. కేవలం అధికార పార్టీకి చెందిన వారు మాత్రమే పోటీ చేయాలనే నిబంధన రాజ్యాంగంలో ఎక్కడా లేదు.

     ఈ ఎన్నికలకు సంబంధించిన పూర్తి వివరణ కింద ఇవ్వబడింది.

1. రాజ్యాంగ నిబంధనల ప్రకారం (న్యాయపరమైన హక్కు)అర్హత: 

     భారత రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 93 ప్రకారం, లోక్‌సభలో సభ్యుడైన ప్రతి ఒక్కరికీ (ఎంపీలకు) స్పీకర్ లేదా డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవికి పోటీ చేసే హక్కు ఉంటుంది.

     పోటీ చేయాలనుకునే సభ్యుడి పేరును మరొకరు ప్రతిపాదించాలి, ఇంకొకరు బలపరచాలి.

     సభకు హాజరైన సభ్యులలో ఎవరికైతే సాధారణ మెజారిటీ (సింపుల్ మెజారిటీ) అంటే 50% కంటే ఎక్కువ ఓట్లు వస్తాయో వారు గెలుపొందినట్టు అర్ధం.

2. రాజకీయ వాస్తవాలు & సాంప్రదాయాలు (Political Reality): 

     రాజ్యాంగం ఎవరికైనా పోటీ చేసే హక్కు ఇచ్చినప్పటికీ, ప్రాక్టికల్‌గా కింది అంశాలతో ముడిపడి ఉంటుంది. 

మెజారిటీ బలం: స్పీకర్ ఎన్నిక సాధారణ మెజారిటీతో జరుగుతుంది కాబట్టి, సభలో ఏ పార్టీకి లేదా కూటమికి ఎక్కువ మంది ఎంపీల బలం ఉంటే, ఆ కూటమి అభ్యర్థే గెలుస్తారు. అందువల్ల సాధారణంగా అధికార పార్టీ లేదా అధికార కూటమి ఈ పదవిని దక్కించుకుంటుంది.

ఏకాభిప్రాయం : చాలా కాలంగా పార్లమెంట్‌లో ఒక సాంప్రదాయం నడిచింది. దాని ప్రకారం అధికార పక్షం, ప్రతిపక్షాలు చర్చించుకుని ఒకే అభ్యర్థిని ప్రతిపాదిస్తాయి. దీనివల్ల పోటీ లేకుండా ఏకగ్రీవంగా స్పీకర్ ఎన్నికవుతారు.

ప్రతిపక్షాల పోటీ : ఒకవేళ ప్రతిపక్షాల మధ్య ఏకాభిప్రాయం కుదరకపోతే... ప్రతిపక్షాలు కూడా తమ అభ్యర్థిని రంగంలోకి దించుతాయి. (ఉదాహరణకు: 2024లో అధికార కూటమి తరపున ఓం బిర్లా, ప్రతిపక్ష కూటమి తరపున కె. సురేష్ పోటీ చేశారు. మెజారిటీ బలం ఉన్నందున ఓం బిర్లా గెలిచారు) 

ఓటింగ్ పద్ధతులు: వాయిస్ ఓట్ vs సీక్రెట్ బ్యాలెట్

పార్లమెంట్‌లో ఓటింగ్ సాధారణంగా రెండు విధాలుగా జరుగుతుంది:

ఓటింగ్ పద్ధతి

ఉపయోగించే సందర్భాలు

వాయిస్ ఓటు: సభ్యులు 'అవును' (అవును) లేదా 'కాదు' (లేదు) అని గట్టిగా అరుస్తారు. వీటి ఆధారంగా స్పీకర్ ఎన్నికను నిర్ణయిస్తారు. సభలో స్పష్టమైన మెజారిటీ ఉన్నప్పుడు, ఏకాభిప్రాయం కుదరనప్పుడు దీనిని ఉపయోగిస్తారు. (ఉదా: 2024లో ఓం బిర్లా ఎన్నిక)

సీక్రెట్ బ్యాలెట్ (రహస్య బాలెట్): సభ్యులు తమ ఓటు ఎవరికి వేశారో ఎవరికీ తెలియకుండా పేపర్ లేదా బాలెట్ బాక్స్ పద్దతిలో వేస్తారు. గమనిక: లోక్‌సభ స్పీకర్ ఎన్నికకు సాధారణంగా 'డివిజన్ ఓటింగ్' లేదా వాయిస్ ఓట్ వాడతారు. రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలకు మాత్రమే 'రహస్య బాలెట్' వాడతారు. 

     లోక్‌సభలో స్పీకర్ ఎన్నికకు రహస్య బాలెట్ పద్దతిని ఉపయోగించడం కుదరదు, ఎందుకంటే పార్టీ విప్‌కు కట్టుబడి ఉన్నారా లేదా అనేది బహిరంగంగా తెలియాలి.

3. స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ రాజీనామా మరియు తొలగింపు విధానం (ఆర్టికల్ 94):

    భారత రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 94 మరియు స్పీకర్ డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవులు ఖాళీ అవ్వడం, రాజీనామా చేయడం మరియు వారిని పదవి నుండి తొలగించడం గురించి స్పష్టంగా వివరిస్తుంది.

ఎ) రాజీనామా విధానం (రాజీనామ):

     రాజ్యాంగం ప్రకారం స్పీకర్, డిప్యూటీ కోసం పరస్పరం రాజీనామా పత్రాలను ఇచ్చుకుంటారు.  స్పీకర్ తన రాజీనామా పత్రాన్ని డిప్యూటీ స్పీకర్‌కు సమర్పించాలి. డిప్యూటీ స్పీకర్ తన రాజీనామా పత్రాన్ని స్పీకర్‌కు సమర్పించాలి.

గమనిక: స్పీకర్ తన రాజీనామాను రాష్ట్రపతికి ఇవ్వరు, డిప్యూటీ స్పీకర్ కే ఇస్తారు. 

బి) తొలగింపు విధానం (తొలగింపు ప్రక్రియ):

     స్పీకర్ లేదా డిప్యూటీ స్పీకర్‌ను వారి పదవీ కాలం ముగియక ముందే లోక్‌సభ తొలగించవచ్చు. అయితే దీనికి ఈ క్రింది నియమాలను పాటించాలి:

ముందస్తు నోటీసు: 

     వీరిని తొలగించే తీర్మానాలను సభలో ప్రవేశపెట్టాలంటే కనీసం 14 దినాలకు ముందే సభకు ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి. 

ప్రభావవంతమైన మెజారిటీ (ఎఫెక్టివ్ మెజారిటీ): 

     లోక్‌సభలోని నాటి మొత్తం సభ్యులలో (ఖాళీలను మినహాయించి - ఎఫెక్టివ్ స్ట్రెంత్) మెజారిటీ సభ్యులు ఆమోదించిన తీర్మానం ద్వారా మాత్రమే వారిని తొలగించవచ్చు.

     తనపై తొలగింపు తీర్మానం సభలో చర్చకు వచ్చినప్పుడు, స్పీకర్ సభాధ్యక్షత వహించకూడదు. కానీ సభకు హాజరై, చర్చల్లో పాల్గొని, మొదటి దశలోనే ఓటు వేసే హక్కు (మొదటి సందర్భంలో ఓటు వేసే హక్కు) ఆయనకు ఉంటుంది. అయితే, ఓట్లు సమానమైనప్పుడు వేసే 'కాస్టింగ్ ఓట్' (నిర్ణయాత్మక ఓటు) హక్కు మాత్రం ఆ సమయంలో ఉండదు.

4. స్పీకర్ విధులు – అధికారాలు (అధికారాలు & విధులు):

సభను నిర్వహించడం:

     సభ యొక్క నిబంధనల ప్రకారం లోక్‌సభను నిర్వహించడం మరియు సభ యొక్క క్రమశిక్షణను కాపాడటం.

మనీ బిల్లు (ఆర్టికల్ 110): 

     ఒక బిల్లు 'ద్రవ్య బిల్లు' (మనీ బిల్లు) అవునా కాదా అని నిర్ణయించే తుది నిర్ణయం అధికారం స్పీకర్‌దే. దీన్ని గురించి కోర్టుల్లో కూడా ప్రశ్నించలేరు. 

ఉమ్మడి సమావేశాలు (ఆర్టికల్ 108): 

     ఉభయ సభల (లోక్‌సభ + రాజ్యసభ) సంయుక్త సమావేశానికి స్పీకరే అధ్యక్షత వహించారు. 

అర్హత వేటు (10వ షెడ్యూల్): 

     పార్టీ పిరాయింపుల నిరోధక చట్టం ప్రకారం సభ్యులపై అనర్హత వేటు వేసే జ్యుడీషియల్ అధికారం (క్వాసి-జుడీషియల్ పవర్) స్పీకర్‌కు ఉంటుంది.

5. ప్రస్తుత స్పీకర్ పదవిలో ఎదురవుతున్న సమస్యలు:

పక్షపాత వైఖరి (Partisanship): 

     స్పీకర్ అధికార పార్టీకి చెందిన వ్యక్తి కావడం వల్ల, ప్రతిపక్షాల గొంతు నొక్కడం, పెద్ద ఎత్తున సస్పెన్షన్లు విధించడం వంటి ఆరోపణలు వస్తున్నాయి.

మనీ బిల్లుల దుర్వినియోగం: 

    కొన్ని సందర్భాల్లో సాధారణ బిల్లులను కూడా (ఉదాహరణకు: ఆధార్) రాజ్యసభ బిల్లు దాటవేయడానికి 'మనీ'గా స్పీకర్ నిర్ణయించడం అనేది రాజ్యాంగ స్ఫూర్తికి విరుద్ధం అనే విమర్శ ఉంది.

పార్టీ పిరాయింపులపై ఆలస్యం: 

     10వ షెడ్యూల్ కింద ప్రతిపక్ష పార్టీల నుండి అధికార పార్టీలోకి మారిన ఎమ్మెల్యేలు/ఎంపీలపై నిర్ణయం తీసుకోకుండా కాలయాపన చేయడం ఒక పెద్ద విమర్శకు తావిస్తుంది.

పరిష్కార మార్గాలు:

      బ్రిటన్‌లో స్పీకర్‌గా ఎన్నికైన వ్యక్తి తన రాజకీయ పార్టీకి రాజీనామా చేయడం జరుగుతుంది. అలానే భారతదేశంలో కూడా స్పీకర్ పదవి చేపట్టాక పార్టీ సభ్యత్వాన్ని రద్దు చేసుకుంటే బాగుంటుంది.

     పార్టీ పిరాయింపుల కేసులను స్పీకర్ ప్రాతిపదికగా తీసుకుని 3 నెలల్లోపు తేల్చాలనే నిబంధన పెట్టాలి.

6. డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవి- ప్రాధాన్యత & వివాదాలు:

     ఆర్టికల్ 93 ప్రకారం డిప్యూటీ స్పీకర్ ఎన్నిక కూడా తప్పనిసరి. స్పీకర్ లేని సమయంలో సభా బాధ్యతలు డిప్యూటీ స్పీకర్ చూసుకుంటారు.

     రాజ్యాంగం ప్రకారం స్పీకర్ పదవికి కూడా ఎవరైనా పోటీ చేయవచ్చు. కానీ 1996 (11వ లోక్‌సభ) నుండి ఒక రాజకీయ సాంప్రదాయం ఏర్పడింది. దీని ప్రకారం స్పీకర్ పదవిని అధికార పక్షం తీసుకుంటే, డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవిని ప్రతిపక్ష పార్టీకి కేటాయిస్తున్నారు.  అయితే ఇది కేవలం సాంప్రదాయం మాత్రమే, చట్టం కాదు. 

     ఒకవేళ అధికార పార్టీ ఈ పదవిని ప్రతిపక్షానికి ఇవ్వడానికి నిరాకరిస్తే, అక్కడ కూడా పోటీ జరిగి మెజారిటీ ఉన్న అధికార పక్ష అభ్యర్థే గెలిచే అవకాశం ఉంటుంది.

కేంద్ర ప్రభుత్వం ఎందుకు నిర్లక్ష్యం చేస్తోంది?: 

     17వ లోక్‌సభ చరిత్రలోనే మొదటిసారిగా పూర్తి ఐదేళ్ల కాలం డిప్యూటీ స్పీకర్ లేకుండానే సాగింది. 18వ లోక్‌సభలోనూ ఈ పదవి భర్తీపై తీవ్ర జాప్యం జరుగుతోంది. అధికార పక్షం ప్రతిపక్షానికి ఈ పదవి ఇవ్వడానికి ఇష్టపడకపోవడం, సభపై పూర్తి నియంత్రణ ఉంచుకోవడం కోసం చేసిన రాజకీయ వ్యూహమే దీనికి గల కారణం. 

దీని వల్ల వచ్చేసమస్యలు:

రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన: 

     ఆర్టికల్ 93లోని " షల్ " (తప్పనిసరిగా ఎన్నుకోవాలి) అనే పదాన్ని ఉల్లంఘించినట్లవుతుంది.

సభ నిర్వహణలో లోపం: 

     స్పీకర్ అనారోగ్యంతో ఉన్నప్పుడు లేదా స్పీకర్ అందుబాటులో లేనప్పుడు సభను నడిపే ఒక నిరంతరాయ వ్యవస్థ దెబ్బతింటుంది. స్పీకర్ స్థానంలో ప్యానెల్ ఛైర్‌పర్సన్‌లు సభను నడిపించినంత మాత్రాన డిప్యూటీ స్పీకర్‌కు ఉన్నంత పూర్తి స్థాయి అధికారాలు వారికి లేవు.

7. ల్యాండ్‌మార్క్ కోర్టు తీర్పులు (తీర్పు):

1) కిహోటో హొల్లోహన్ వర్సెస్ జాచిల్హు (1992): సుప్రీంకోర్టు ఈ కేసులో స్పీకర్ 10వ షెడ్యూల్ ప్రకారం నిర్ణయం తీసుకునేటప్పుడు ఒక ట్రిబ్యునల్ లా (ట్రిబ్యునల్) ఉంటుందని, కాబట్టి స్పీకర్ నిర్ణయాలపై న్యాయ సమీక్ష జరుపవచ్చని తీర్పు ఇచ్చింది.

2) నబం రేబియా కేసు (2016): సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ప్రకారం, స్పీకర్‌ను పదవి నుండి తొలగించే తీర్మానం (తొలగింపు రిజల్యూషన్) సభలో పెండింగ్‌లో ఉన్నప్పుడు, స్పీకర్ సభ్యుల అనర్హత వేటుపై ఎలాంటి నిర్ణయం తీసుకోదు. ఈ సమయంలో డిప్యూటీ స్పీకర్ పాత్ర కీలకంగా మారుతుంది.

3) కేశం మేఘచంద్ర సింగ్ వర్సెస్ మణిపూర్ స్పీకర్ (2020): పార్టీ పిరాయింపుల పిటిషన్లపై కాలయాపన చేయకూడదని, 3 నెలల కాలపరిమితిలో నిర్ణయం తీసుకోవచ్చని సుప్రీంకోర్టు సూచించింది.

4) సుభాష్ దేశాయ్ వర్సెస్ మహారాష్ట్ర గవర్నర్ (2023): ఈ వివాదంలో స్పీకర్‌లు వారి పద్ధతులు మరియు రాజకీయ పక్షపాత ధోరణిపై సుప్రీంకోర్టు కీలక వ్యాఖ్యలు చేస్తూ, సభ నిబంధనలను రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం వాడకూడదని స్పష్టం చేసింది. 

     భారతదేశం వంటి వైవిధ్యభరితమైన, బహుళ పార్టీల ప్రజాస్వామ్య దేశంలో లోక్‌సభ స్పీకర్ మరియు డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవులు కేవలం అధికార పక్షానికి చెందిన పరికరాలు కావు.

     అవి పార్లమెంటరీ సార్వభౌమత్వానికి ప్రతీకలు. అధికార, ప్రతిపక్షాల మధ్యగల సమరస్యాన్ని కాపాడుతూ, సమాఖ్య స్ఫూర్తిని రక్షించడంలో ఈ వ్యవస్థల పాత్ర అమోఘం.

     "సభలో మెజారిటీ ప్రభుత్వానికి ఉండవచ్చు, కానీ సభ అంటే ప్రతిపక్షానికి కూడా అవకాశం ఉంటుంది" అనే ప్రజాస్వామ్య సూత్రాన్ని స్పీకర్ నిలబెట్టాలి.  

    భిన్నత్వంలో ఏకత్వాన్ని చాటుతూ, దేశ సమగ్రతను, రాజ్యాంగ నైతికతను (Constitutional Morals) కాపాడటంలో సభాధిపతులు పక్షపాత రహితంగా వ్యవహరించినప్పుడే 'భారతీయ ప్రజాస్వామ్య పవిత్రత' విశ్వవ్యాప్తంగా వర్ధిల్లుతుంది.