Article 311(2)(c): The Ultimate Power of the President and Governor to Terminate Civil Servants/murthyadvise.blogspot.com

     

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 311 ప్రకారం రాష్ట్రపతి లేదా గవర్నర్ ప్రభుత్వ ఉద్యోగులను ఎలాంటి విచారణ లేకుండా నేరుగా ఉద్యోగం నుండి తొలగించవచ్చు. 

     రాజ్యాంగం కల్పించిన ప్రత్యేక మినహాయింపుల ఆధారంగా, దేశ భద్రత దృష్ట్యా విచారణ అవసరం లేదని భావిస్తే ఈ తీవ్రమైన నిర్ణయాన్ని తీసుకునే అధికారం వీరికి ఉంటుంది.

     ఆర్టికల్ 311 కింద ఇటీవలి కాలంలో జరిగిన కొన్ని ముఖ్యమైన తొలగింపులు మరియు వాటిపై కోర్టులు ఇచ్చిన సంచలన తీర్పుల వివరాలతో కూడిన వివరణాత్మక వ్యాసం కింద ఇవ్వబడింది.

     ఆర్టికల్ 311: గవర్నర్ లేదా రాష్ట్రపతి ప్రభుత్వ ఉద్యోగులను నేరుగా తొలగించవచ్చా?

     భారత రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్ 311 ప్రభుత్వ సివిల్ సర్వెంట్లు అందరికీ ఒక రక్షణ కవచం లాంటిది. సాధారణంగా, ఏ ప్రభుత్వ ఉద్యోగినైనా సరైన విచారణ జరపకుండా, వారిపై ఉన్న ఆరోపణలను నిరూపించకుండా ఉద్యోగం నుండి తొలగించడం లేదా హోదాను తగ్గించడం సాధ్యం కాదు. కానీ, ఇదే ఆర్టికల్‌లో దేశ రక్షణ, సార్వభౌమత్వానికి సంబంధించిన అత్యంత అసాధారణ పరిస్థితులలో అధికారులను నేరుగా తొలగించే విచక్షణ అధికారాన్ని కూడా రాజ్యాంగం కల్పించింది.

1. అసలు ఆర్టికల్ 311(2)(c) ఏం చెబుతోంది?

     ఆర్టికల్ 311(2) ప్రకారం ఒక ఉద్యోగిపై విచారణ జరిపి, వారి వాదనను వినేందుకు అవకాశం ఇవ్వాలి. కానీ ఇందులో ఉన్న ఆర్టికల్ 311(2)(c) అంటే మినహాయింపు అత్యంత కీలకమైనది. "దేశ భద్రత లేదా రాష్ట్ర భద్రత దృష్ట్యా ఉద్యోగిపై విభాగాంతర విచారణ (డిపార్ట్మెంటల్ విచారణ) జరపడం శ్రేయస్కరం కాదు" అని రాష్ట్రపతి లేదా గవర్నర్ అనుకున్నప్పుడు , ఎలాంటి ముందస్తు నోటీసు లేదా విచారణ లేకుండానే ఆ ఉద్యోగిని వెంటనే పదవి నుండి తొలగించవచ్చు.

2. ఇటీవలి కాలంలో జరిగిన కొన్ని సంఘటనలు :

     భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 311(2)(c) ప్రకారం రాష్ట్రపతి (ప్రెసిడెంట్ ఆఫ్ ఇండియా) కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగులకు ఎలాంటి ముందస్తు నోటీసు లేదా అంతర్గత విచారణ లేకుండా నేరుగా ఉద్యోగం నుండి తొలగించవచ్చు. దేశ భద్రత, సార్వభౌమత్వానికి ముప్పు వాటిల్లే అసాధారణ పరిస్థితుల్లో మాత్రమే రాష్ట్రపతి తన విచక్షణ అధికారాలను ఉపయోగించి ఈ నిర్ణయం తీసుకుంటారు.

     ఆర్టికల్ 311 కింద కేంద్ర ప్రభుత్వం తీసుకున్న చర్యలు: 

     కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, రక్షణ రంగానికి చెందిన పౌర సిబ్బంది, మరియు ఢిల్లీ వంటి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల (UTలు) పరిధిలోకి వచ్చే అధికారులపై చర్యలు తీసుకునే సర్వాధికారాలు రాష్ట్రపతికి ఉంటాయి.

1. రక్షణ పరిశోధన సంస్థ (DRDO) శాస్త్రవేత్తల తొలగింపు:

     కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిధిలో ఆర్టికల్ 311(2)(c) అత్యధికంగా ప్రయోగించబడేది దేశ రక్షణకు సంబంధించిన కీలక విభాగాల్లోనే.

     కారణం: DRDO (డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ ఆర్గనైజేషన్) లేదా ఇస్రో (ISRO) వంటి సంస్థలలో కార్యకలాపాలు నిర్వహించడం దేశానికి సంబంధించిన అత్యంత రహస్యమైన చర్యలు (క్లాసిఫైడ్ డిఫెన్స్ డేటా లేదా క్షిపణి సాంకేతిక వివరాలను శత్రు దేశాల నిఘా సంస్థలకు (హనీ ట్రాప్ సైబర్ నిఘా) ద్వారా చేరవేస్తున్నప్పుడు......

     రాష్ట్రపతి చర్య: ఇలాంటి సాధారణ విచారణ జరిపితే దేశ రహస్యాలు బహిర్గతం కావనే ఉద్దేశంతో, నిఘా వర్గ నివేదిక ఆధారంగా రాష్ట్రపతి వైద్యుడు లేదా అధికారులను ఉద్యోగం నుండి తక్షణమే తొలగిస్తూ ఉత్తర్వులు జారీ చేస్తారు.

2. ఢిల్లీ పోలీస్ అధికారుల తొలగింపు:

     ఢిల్లీ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం కావునా ఇది నేరుగా కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ (MHA) శాఖా పరిధిలోకి వస్తుంది.

     తీవ్రమైన అవినీతి, దేశ వ్యతిరేక శక్తులతో సంబంధాలు, లేదా అంతర్గత భద్రతకు విఘాతం కలిగించేలా ప్రవర్తించిన ఢిల్లీ పోలీసు అధికారులపై గతంలో ఆర్టికల్ 311(2)(సి) ప్రయోగించబడింది.

     రాష్ట్రపతి చర్య: సాధారణంగా పోలీసు అధికారులపై విచారణ జరిపితే సాక్షులను బెదిరించే అవకాశం లేదా సాక్షులు భయంతో ముందుకు రానప్పుడు, శాంతిభద్రతల దృష్ట్యా రాష్ట్రపతి పోలీసులను విచారణ లేకుండానే డిస్మిస్ చేశారు.

3. విదేశీ రాయబార కార్యాలయాల (IFS - సివిల్ స్టాఫ్) సిబ్బందిపై చర్యలు:

     విదేశాలలో ఉండే రాయబార కార్యాలయాలలో (భారత రాయబార కార్యాలయాలు) పనిచేసే నాన్-డిప్లొమాటిక్ లేదా పౌర సిబ్బంది భారతీయులపై కూడా రాష్ట్రపతి ఈ అధికారాన్ని వాడతారు.

     కారణం: విదేశీ గూఢచార సంస్థలకు (ఉదాహరణకు పాకిస్తాన్‌కు చెందిన ISI) భారత రాయబార కార్యాలయాల గురించి లీక్ నిర్థారణ అయినప్పుడు, విదేశీ గడ్డపై అంతర్గత విచారణలు సాధ్యం కాదు కాబట్టి, దేశ ప్రతిష్ట మరియు భద్రతను కాపాడటానికి రాష్ట్రపతి వారిని తక్షణమే విధుల్లోంచి తొలగించి, భారతదేశానికి రప్పించేలా ఆదేశాలు జారీ చేస్తారు.

     కేంద్ర ప్రభుత్వ చర్యలపై కోర్టుల కీలక నిబంధనలు (నియంత్రణ రక్షణలు):

     రాష్ట్రపతి తీసుకునే ఇలాంటి కఠిన నిర్ణయాలపై సుప్రీం కోర్టు కొన్ని అత్యంత కీలకమైన స్పష్టతలను ఇచ్చింది:

రాష్ట్రపతి 'వ్యక్తిగత సంతృప్తి' (సబ్జెక్టివ్ సంతృప్తి): 

     కేంద్ర మంత్రిమండలి (క్యాబినెట్) లేదా నిఘా వర్గాలు ఇచ్చిన నివేదికలను పరిశీలించిన తర్వాత, సదరు ఉద్యోగిని విచారణ లేకుండా తొలగించడం దేశ భద్రతకు అత్యంత అవసరమని రాష్ట్రపతి స్వయంగా సంతృప్తి చెందాలి.

న్యాయ సమీక్ష : 

      ఆర్టికల్ 311(2(సి) కింద రాష్ట్రపతి జారీ చేసిన ఉత్తర్వులకు సంపూర్ణ మినహాయింపు లేదు. ఒకవేళ ప్రభుత్వం కేవలం రాజకీయ కక్షతోనో లేదా తప్పుడు నివేదికలతోనో ఉద్యోగిని తొలగించిందని, బాధితుడు సుప్రీం కోర్టు లేదా సెంట్రల్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ట్రిబ్యునల్ (CAT)ని ఆశ్రయించవచ్చు.

      కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిధిలో ఆర్టికల్ 311(2)(c) అనేది "అత్యంత అరుదైన కేసులలో మాత్రమే వాడే ఒక బ్రహ్మాస్త్రం". సాధారణంగా అవినీతి లేదా క్రమశిక్షణ రాహిత్యానికి సంబంధించిన ఆర్టికల్ 311(2)(a) లేదా (b) కింద విచారణ జరిపి తీసివేస్తారు. కానీ కేవలం "దేశ భద్రత మరియు సార్వభౌమత్వం" (భారతదేశం యొక్క భద్రత మరియు సమగ్రత) ప్రమాదంలో పడినప్పుడు మాత్రమే రాష్ట్రపతి ఈ అధికారాన్ని ఉపయోగించారు.

     గవర్నర్ ల విషయానికి వస్తే ఈ నిబంధనను ఈ మధ్య కాలంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించిన దాఖలాలు జమ్మూ కాశ్మీర్ (J & K) ప్రాంతంలో కనిపిస్తుంది.

90 కి పైగా ఉద్యోగుల తొలగింపు: 

     2021 నుండి ఇప్పటివరకు జమ్మూ కాశ్మీర్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ దాదాపు 91 మంది ప్రభుత్వ ఉద్యోగులను ఆర్టికల్ 311(2)(c) కింద విచారణ లేకుండానే విధుల్లోంచి తొలగించారు. 

ఉగ్రవాద సంబంధాలు మరియు దేశద్రోహ చర్యలు: 

     ఇటీవల 2025-2026 మధ్య కాలంలో కూడా పోలీస్ కానిస్టేబుళ్లు, స్కూల్ టీచర్లు, మరియు ప్రభుత్వ వైద్య కళాశాల జూనియర్ అసిస్టెంట్లను ఉగ్రవాద సంస్థలతో సంబంధాలు (మిలిటెంట్ లింక్స్), మదకద్రవ్యాల రవాణా, మరియు దేశ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలలో పాల్గొంటున్నారనే నిఘా వర్గ నివేదికల ఆధారంగా గవర్నర్ నేరుగా తొలగించారు.

ఈ అంశంపై కోర్టులు ఇచ్చిన సంచలన తీర్పులు (కోర్టు కేసులు):

     ఇలా విచారణ లేకుండా ఉద్యోగులను తీసివేయడం రాజ్యాంగ విరుద్ధమని, సహజ న్యాయ సూత్రాలకు (నేచురల్ జస్టిస్) వ్యతిరేకమని అనేక మంది కోర్టులను ఆశ్రయించారు. అయితే ఇటీవలే న్యాయస్థానాలు ఈ అధికారాలను సమర్థిస్తూ మైలురాయి లాంటి తీర్పులను ఇచ్చాయి.

జమ్మూ కాశ్మీర్ హైకోర్టు తీర్పు (మే 31, 2026): 

     జమ్మూ కాశ్మీర్ మరియు లడఖ్ హైకోర్టు ఆర్టికల్ 311(2)(c)పై చరిత్రాత్మక తీర్పునిచ్చింది. దేశ/రాష్ట్ర భద్రతకు సంబంధించిన విషయాలలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగులను departmental విచారణ అనేది లేకుండానే వారిని తొలగించే సంపూర్ణ అధికారం రాష్ట్రపతి మరియు గవర్నర్‌కు ఉందని న్యాయస్థానం స్పష్టం చేసింది.

     ఉగ్రవాదులకు ఆశ్రయం కల్పించడం, ఆయుధాలు దాచడం వంటి తీవ్రమైన ఆరోపణలు ఉన్నప్పుడు సాక్షులు భయంతో ముందుకు రాలేరు, కాబట్టి సాధారణ విచారణ జరపడం సాధ్యం కాదన్న ప్రభుత్వ వాదనను కోర్టు అంగీకరించింది.

మణిపూర్ హైకోర్టు తీర్పు (డిసెంబర్ 2024): 

     కాకపోతే కోర్టులు ఈ అధికారాలపై కొన్ని పరిమితులను కూడా విధించాయి. మణిపూర్ హైకోర్టు ఒక కేసులో మాట్లాడుతూ, గవర్నర్ కేవలం ఒక అధికారి మాట వినో లేదా రాజకీయ కారణాలతోనో నిర్ణయం తీసుకోకూడదని, తగిన ఆధారాలను పరిశీలించి తన "వ్యక్తిగత సంతృప్తి" (సబ్జెక్టివ్ సంతృప్తి) పొందాలంటే ఈ అధికారాన్ని వాడాలని చెప్పింది. సరైన ఆధారాలు లేకుండా తొలగిస్తే ఆ ఉత్తర్వులు చెల్లవని ఒక ఉద్యోగిని మళ్లీ విధుల్లోకి నియమించారు.

సుప్రీం కోర్టు మైలురాయి తీర్పు - తులసీరామ్ పటేల్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1985): 

     ఆర్టికల్ 311కి సంబంధించి సుప్రీం కోర్టు ఇచ్చిన అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన తీర్పు ఇది. దేశ భద్రత దృష్ట్యా ఆర్టికల్ 311(2)(సి)ని ప్రయోగించినప్పుడు, ఆ ఉద్యోగికి తాము సమర్థించుకునే అవకాశం ఇవ్వాల్సిన అవసరం లేదని, ఇది పూర్తిగా రాజ్యాంగబద్ధమని సుప్రీంకోర్టు ఎప్పుడో తేల్చిచెప్పింది.

     శంషేర్ సింగ్ వర్సెస్ పంజాబ్ రాష్ట్రం (1974):

      భారత రాజ్యాంగ చరిత్రలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగిన మైలురాయి లాంటి తీర్పు. రాజ్యాంగం ప్రకారం దేశంలో పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ నడుస్తుందని, రాష్ట్రపతి మరియు గవర్నర్లు (నామమాత్రపు అధిపతులు) మాత్రమే తప్ప, వారికి సమాంతరాలు ఉండవని సుప్రీంకోర్టు ఈ కేసులో అత్యంత స్పష్టంగా తేల్చిచెప్పింది.

     ఈ చరిత్రాత్మక తీర్పు యొక్క ముఖ్య వివరాలు, నేపథ్యం మరియు కోర్టు ఇచ్చిన మార్గదర్శకాలు కింద వివరించబడ్డాయి:

1. కేసు నేపథ్యం:

     పంజాబ్ జుడీషియల్ సర్వీసెస్‌లో పనిచేస్తున్న అధికారులు శంషేర్ సింగ్ మరియు మరికొందరిని పంజాబ్ ప్రభుత్వం (హైకోర్టు సిఫార్సు ప్రకారం) ఉద్యోగం నుండి తొలగించబడింది.

     ఈ తొలగింపుపై అప్పటి గవర్నర్ స్వయంగా సంతకం చేశారు.  అయితే, ఈ నిర్ణయం తీసుకునేటప్పుడు గవర్నర్ తన విచక్షణాధికారాన్ని (వ్యక్తిగత విచక్షణ) ఉపయోగించారని, రాష్ట్ర మంత్రిమండలి (క్యాబినెట్) సలహాను పాటించలేదని బాధితులు సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించారు.

     రాజ్యాంగంలోని కొన్ని విధులను గవర్నర్ లేదా రాష్ట్రపతి స్వయంగా సొంత నిర్ణయంతో చేయవచ్చా? లేదా ప్రతి విషయానికి మంత్రిమండలి సలహా ఖచ్చితంగా అవసరమా? అనే అంశంపై సుప్రీంకోర్టు విచారణ చేపట్టింది.

సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన చరిత్రాత్మక తీర్పు:

     సుప్రీంకోర్టులోని ఏడుగురు న్యాయమూర్తుల విస్తృత బెంచ్ ఈ కేసులో ఏకగ్రీవ తీర్పును ఇచ్చింది. అందులోని ప్రధానాంశాలు:

     మంత్రి సలహా ఖచ్చితంగా పాటించాలి: 

     ఆర్టికల్ 74 (కేంద్రంలో) మరియు ఆర్టికల్ 163 (రాష్ట్రాలలో) ప్రకారం... రాష్ట్రపతి లేదా గవర్నర్ ప్రస్తుతం కార్యనిర్వాహక విధులను నిర్వహించేటప్పుడు, వారు ప్రజలచే ఎన్నుకోబడిన మంత్రిమండలి ఇచ్చే "సలహా మరియు సూచనలు" ప్రకారమే నడుచుకోవాలి.

     సొంత అధికారాలు: 

     బ్రిటన్ రాజ్యాంగంలో రాజు/రాణికి ఎలాంటి అలంకారప్రాయమైన అధికారాలు ఉంటాయో, భారతదేశంలో రాష్ట్రపతి మరియు గవర్నర్‌లకు కూడా అవే అధికారాలు ఉంటాయి. 

     రాజ్యాంగం ప్రత్యేకంగా విచక్షణాధికారాలు ఇచ్చిన సందర్భాల్లో తప్ప, మిగిలిన అన్ని వేళలా మంత్రిమండలి నిర్ణయాలకే కట్టుబడి ఉండాలి.

వ్యక్తిగత సంతృప్తి కాదు - క్యాబినెట్ సంతృప్తి: 

     రాజ్యాంగంలో ఎక్కడైనా "రాష్ట్రపతి సంతృప్తి చెందితే" లేదా "గవర్నర్ సంతృప్తి చెందితే" (రాష్ట్రపతి/గవర్నర్ సంతృప్తి) అని ఉంటే, అది వారి వ్యక్తిగత సంతృప్తి కాదు. అది మంత్రిమండలి (కేబినెట్) సంతృప్తిగా మాత్రమే భావించాలని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

న్యాయమూర్తి వి.ఆర్. కృష్ణ అయ్యర్ ప్రసిద్ధ వ్యాఖ్య:

     ఈ తీర్పులో భాగమైన జస్టిస్ కృష్ణ అయ్యర్, గవర్నర్ మరియు రాష్ట్రపతి పాత్రలపై అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన వ్యాఖ్యలు చేశారు:

     "రాజ్యాంగబద్ధమైన అధిపతి అయిన గవర్నర్, రాష్ట్ర మంత్రిమండలి ఇష్టప్రకారమే నడుచుకోవాలి. ప్రభుత్వ నిర్ణయాలను ఆయన భూతద్దంలో పెట్టి (మైక్రోస్కోపిక్ పరిశీలన) చూడకూడదు. రాజ్యాంగం ప్రకారం వారు కేవలం మార్గదర్శకులు, సలహాదారులు మాత్రమే తప్ప కార్యనిర్వాహక పాలకుల సమాంతర వ్యవస్థ కాదు."

     రాజ్యాంగం ప్రకారం రాష్ట్రపతి /గవర్నర్‌కు ఉద్యోగుల విచారణనే తొలగించే అపరిమితమైన శక్తి నిర్మాణం, దీనిని కేవలం "దేశ భద్రత"కు ముప్పు వాటిల్లినప్పుడు మాత్రమే ఉపయోగించాలి. ఒకవేళ ఈ అధికారాన్ని దుర్వినియోగం చేసినట్లు (Mala fide) లేదా కక్షసాధింపు చర్యగా భావిస్తే, బాధితులు కోర్టులను ఆశ్రయించవచ్చు మరియు కోర్టులు దానిపై "జుడీషియల్ రివ్యూ" (న్యాయ సమీక్ష) చేసే హక్కు ఉంటుంది.

     గవర్నర్ వ్యవస్థ గురించి అదనపు సమాచారం కోసం ఈ క్రింది 👇👇👇👇👇 లింక్‌లను తెరవండి.

     గవర్నర్ కు రాష్ట్ర మంత్రులను తొలగించేంత అధికార పరిధి ఉందా??

     గవర్నర్ పాత్ర విధులు మరియు అతని అధికార పరిధులు.

    గవర్నర్ అధికార దుర్వినియోగం, బిల్లులను ఉద్దేశపూర్వకంగా ఆపడం వలన సుప్రీం కోర్ట్ ఏమని తీర్పు ఇచ్చింది???

     గవర్నర్ కు పాకెట్ విటో అధికారం ఉందా??

వీటి గురించి లింక్స్ క్లిక్ చేసి మీ విలువైన సమాధానం ను తెలపండి.

  ధన్యవాదాలు🌹.......